Przejdź do menu Przejdź do treści Przejdź do stopki

Zabytek stycznia - Święcenie wody na Rusi - Jordan

31 stycznia 2024 Zabytek miesiąca
Zabytkiem stycznia jest jeden z najbardziej okazałych obrazów prezentowanych na stałej wystawie malarstwa polskiego XIX i XX wieku w gmachu głównym Muzeum Śląska Opolskiego. Przedstawiona na nim scena o tematyce ludowej rozgrywa się w zimowej scenerii – przypomina o surowym, dziś coraz rzadziej spotykanym, śnieżnym i mroźnym obliczu aktualnej pory roku.

Władysław Jarocki, Święcenie wody na Rusi – Jordan, ok. 1908, olej na płótnie, 90 x 176 cm, MSO/S/807

Huculszczyzna, region obejmujący obszar Karpat Wschodnich oraz górzyste tereny Pokucia i Bukowiny, tak jak i wieś podkrakowska oraz Podhale, cieszyła się w XIX wieku szczególnym zainteresowaniem etnografów, historyków i literatów. Entuzjastami folkloru huculskiego stali się także zmęczeni cywilizacją młodopolscy malarze, którzy podczas plenerowych wyjazdów i dalekich wypraw szukali natchnienia w malowniczych i pełnych mistycyzmu obrzędach i obyczajach górali karpackich – Hucułów. Inspirowali się także barwnością strojów i bogactwem ludowej ornamentyki.

Skąd wzięła się moda na folklor w polskiej kulturze w XIX wieku i na początku XX stulecia? Zjawisko to miało rodowód zarówno romantyczny, jak i pozytywistyczny, a w epoce Młodej Polski przerodziło się w tzw. chłopomanię, której istotą było braterstwo inteligencji i chłopstwa. Chłop, którego życie zgodne było z naturą, utożsamiał autentyczność, wiarygodność i wierność tradycji. Dostrzegano w nim witalną siłę, która mogła przyczynić się do odrodzenia całego narodu.

Oprócz Teodora Axentowicza i Kazimierza Sichulskiego, do grona najwybitniejszych twórców zafascynowanych i rozmiłowanych w Huculszczyźnie należał Władysław Jarocki (1879-1965), wybitny młodopolski malarz, rysownik, grafik, architekt i pedagog krakowskiej Akademii Szkół Pięknych. Twórczość tego artysty kojarzy się głównie z obrazami wsi, barwnych chłopskich obyczajów i rytuałów z terenu Huculszczyzny i Podhala – to tematyka dominująca w jego dorobku artystycznym. 


Początek "okresu huculskiego" w twórczości Władysława Jarockiego wyznacza 1904 rok, którego kilka miesięcy wypełnił artyście pobyt w Tatarowie nad Prutem w towarzystwie dwóch innych huculistów – Fryderyka Pautscha i Kazimierza Sichulskiego. Jarocki tworzył wówczas malarskie portrety Hucułów, uwieczniał ich przepełnione tajemniczością i mistyką religijne obrzędy. Motywem często przez artystę podejmowanym były święta – Jordanu i Matki Boskiej Gromnicznej, a także pogrzebowe korowody lub pątnicy zmierzający do cerkwi. Do tej tematyki twórca powracał wielokrotnie, kiedy to przebywał m.in. w 1910 r. na Pokuciu, w Worochcie i Mikuliczynie. 

Tytułowa uroczystość święcenia wody na Rusi zwana Jordanem to doroczna ceremonia w Kościele obrządku prawosławnego i grekokatolickiego, która odbywa się na pamiątkę chrztu Jezusa w rzece Jordan. Jest jednym z najważniejszych świąt cerkiewnych i ma niezwykle uroczysty charakter. W Kościele katolickim łączona jest z uroczystością Objawienia Pańskiego, zwyczajowo zwaną świętem Trzech Króli. Zgodnie z kalendarzem "starego stylu" – juliańskim, święto Jordanu celebrowane jest 6 stycznia, czyli 19 stycznia według kalendarza gregoriańskiego (w wielu polskich i ukraińskich parafiach prawosławnych wprowadzono już kalendarz "nowego stylu" i tam uroczystość ta odbywa się równolegle z katolickim dniem Objawienia Pańskiego). Istotą Jordanu jest poświęcenie wody w rzece lub innym naturalnym wodnym środowisku poprzez zanurzenie w niej krzyża. Gdy woda jest zamarznięta, w wigilię uroczystości w lodzie wykuwany jest przerębel w kształcie krzyża. W to miejsce następnego dnia udaje się prowadzona przez duchownego procesja wiernych z zapalonymi świecami, chorągwiami i ikonami, a także z naczyniami na poświęconą wodę.

Znajdujący się w kolekcji Muzeum Śląska Opolskiego obraz ze sceną święcenia wody na Rusi to jedna z wcześniej opracowanych przez Jarockiego wersji tego często podejmowanego przez artystę motywu. W wielu realizacjach owego tematu twórca stosuje podobny schemat kompozycyjny – ujmuje grupę Hucułów w zimowej scenerii, zaopatrzonych w świeczki i konewki, stojących wokół miejsca dokonania poświęcenia, czyli przy wyrąbanym w wodzie przeręblu.

Przestrzeń obrazu zapełnił artysta tłumem Hucułów stojących pojedynczo lub zebranych w grupy. Jarocki uchwycił ich w oczekiwaniu na rozpoczęcie ceremonii. Odziani w ciemne oraz jasne kożuchy z ciemnymi obszyciami i kołnierzami, w dłoniach trzymają zapalone świece oraz konewki do nabierania poświęconej wody. Na dalszym planie górują fragmentarycznie widoczne chorągwie. Malowniczość ceremonii podkreślona została poprzez wydobycie silnych kontrastów pomiędzy bielą śniegu a żywymi, intensywnymi kolorami strojów Hucułów.

Uwagę przykuwa hieratyczność przedstawionych postaci – ich uchwycenie niczym pozujących do zdjęcia, w majestatycznych i pełnych patosu pozach. Władysław Jarocki w pracy twórczej istotnie posiłkował się własnoręcznie wykonanymi fotografiami, które wykorzystywał następnie podczas rysowania czy malowania, co dowodzi sprawności jego warsztatu malarskiego i umiejętności polegającej na dostosowywaniu kompozycji obrazu do zatrzymanej w kadrze sytuacji. W zbiorach rodziny artysty zachowały się szklane klisze oraz odbitki na papierze – to dzięki nim poznać możemy różnorodność motywów, które inspirowały twórcę.


Bibliografia:

Zofia Weiss, Katarzyna Łomnicka, Władysław Jarocki. Katalog towarzyszący wystawie w ramach obchodów 50. rocznicy śmierci artysty, Kraków-Zakopane 2015.

Obrzęd święcenia wody, przed 1909, fotografia (klisza szklana), fot. Władysław Jarocki [?], zbiory rodziny artysty, [w:] Zofia Weiss, jw., s. 77

Zobacz inne aktualności

Wszystkie drogi prowadzą do... muzeum - warsztaty twórcze dla Seniorów

Szanowni Seniorzy, z ogromną przyjemnością zapraszamy Was na niezwykłe spotkanie w ramach cyklu "Wszystkie drogi prowadzą do... muzeum", które odbędzie się 23 maja (a nie w pierwszy czwartek miesiąca). Tym razem przygotowaliśmy dla Was warsztaty twórcze pt. "Włóczkowa harmonia", które zapewnią nam inspirującą atmosferę, sprzyjającą kreatywnemu eksperymentowaniu.

Zobacz

Finisaż wystawy czasowej "Obcy wśród nas"

Zapraszamy na niezwykłe zakończenie wystawy "OBCY WŚRÓD NAS"! 23 maja o godzinie 17:00 przyjdź do naszego muzeum, aby uczestniczyć w finisażu tej wyjątkowej ekspozycji. Przez ostatnie miesiące mieliśmy przyjemność prezentować różnorodność obcych i inwazyjnych gatunków roślin i zwierząt, które znalazły swoje miejsce w polskim ekosystemie. Teraz nadszedł czas, aby zakończyć tę fascynującą podróż przez przyrodę naszego kraju.

Zobacz

Zgodnie z art. 173 ustawy Prawa Telekomunikacyjnego informujemy, że kontynuując przeglądanie tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie na Twoim komputerze tzw. plików cookies. Ciasteczka pozwalają nam na gromadzenie informacji dotyczących statystyk oglądalności strony. Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie ich - zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej.