Zabytek lutego. Śmigło samolotu

W 1968 r. Koło ZBoWiD w Dąbrówce Małej (od 1960 r. dzielnica Katowic) przekazało do zbiorów Muzeum Czynu Powstańczego śmigło niemieckiego samolotu zwiadowczego zestrzelonego przez powstańców podczas I Powstania Śląskiego.

Specyfiką pierwszego polskiego zrywu na Górnym Śląsku z sierpnia 1919 r., a także jedną z przyczyn jego klęski było podjęcie nierównej walki ze znacznie liczniejszymi i nieporównanie lepiej uzbrojonymi regularnymi oddziałami Grzenzschutzu, którego trzon stanowiła 117 Dywizja Piechoty Reichswehry. Na jej wyposażeniu, oprócz broni maszynowej, artylerii, pociągów i samochodów pancernych znajdowały się także samoloty, których użyto do działań przeciwko Polakom.

W trakcie walk powstańcom udało się zestrzelić przynajmniej dwie maszyny: 20 sierpnia nad Dąbrówką Górną i 21 sierpnia nad Mysłowicami, w pobliżu Trójkąta Trzech Cesarzy. Pozostałością pierwszej z nich jest znajdującej się w naszych zbiorach drewniane śmigło. Oznaczenia wybite na jego piaście wskazują, że przeznaczone było do samolotu napędzanego 6-cylinrowym silnikiem Mercedes o mocy 100 KM. Z wielu typów samolotów używanych w tym czasie przez Niemców w taki silnik wyposażone były m. in. samoloty zwiadowcze Albatros B.II i Fokker D.I. Oznaczenie odbioru technicznego wskazuje, że próby tego śmigła dokonano w Fliegerersatz Abteilung Nr. 2 (dosł. Lotniczym Oddziale Uzupełnień nr 2), który od sierpnia 1915 r. do końca I Wojny Światowej stacjonował w Pile.

Wytwórcą śmigła jest pierwsza niemiecka firma działająca w tej branży – „Propellerwerk Heine”, która rozpoczęła produkcję śmigieł w 1910 r., a więc niespełna 7 lat po pierwszym udanym locie braci Wright. Impulsem dla stolarza meblowego Hugo Heinego do zmiany profilu produkcji było przypadkowo otrzymane zamówienie na naprawę śmigła połamanego w wyniku wypadku podczas pokazów lotniczych na berlińskim lotnisku Johannistal (drugie najstarsze lotnisko w Niemczech, otwarte w 1909 r.). Dzięki gwałtownemu rozwojowi lotnictwa podczas I Wojny Światowej mały warsztat w podberlińskiej miejscowości Waidmannslust (obecnie dzielnica Berlina), zatrudniający pięciu ludzi, rozrósł się do rozmiarów fabryki z 300-osobową załogą. Po klęsce Niemiec traktat wersalski zabronił Niemcom budowania samolotów, co zmusiło Heinego do zwolnienia większości pracowników i przestawienia się z powrotem na produkcję mebli. Zniesienie tego zakazu w połowie lat dwudziestych pozwoliło wznowić produkcję śmigieł. W 1930 roku firma dostarczyła 50-tysięczne śmigło i, choć odbiorców miała już wtedy w całej Europie, jej głównym odbiorcą w połowie lat trzydziestych stała się Luftwaffe. W 1943 roku, na skutek ciężkich nalotów alianckich na Berlin, produkcję przeniesiono na Śląsk. W 1945 r. właściciela zakładów wywłaszczono bez odszkodowania.

Opis:

Śmigło dwupłatowe, o stałym skoku, wykonane z 7 warstw klejonego drewna orzechowego. Od strony silnika do piasty przymocowana sześcioma śrubami okrągła płytka stalowa o średnicy 18 cm i grubości 2,5 mm z prostokątnym otworem 21x35 mm z wycięciem w górnej krawędzi ok. 2 x 10 mm na wypust wału silnika. Z przodu otwór w piaście śmigła zabezpieczony stożkowatym stalowym kołpakiem zamocowanym na wcisk. Krawędź natarcia lewej łopaty lekko uszkodzona (drewno odłupane na odcinku ok. 50cm).

Średnica śmigła: 270 cm

Skok: 148 cm

Grubość piasty: 12,5 cm

Waga: ok. 15 kg

Na bocznej powierzchni piasty od spodu wybite oznaczenia:

100 PS 6 CYL/MERCE/D 270/ST 148/HEINE/N 10304/Waidmannslust/b. Berlin

Na każdym płacie skrzydła w odległości ok. 20 cm od piasty po obydwu stronach wytłoczona nazwa producenta w owalu: HEINE PROPELLER.

Na lewym płacie w pobliżu piasty od strony przedniej wybity odbiór techniczny:

GEPRÜFT/FL. ERS.ABT.2

Na prawym płacie w analogicznym miejscu oznaczenie cyfrowe: 1240-1290

nr inw. MCzP - 976

Opracował: Witold Iwaszkiewicz