Zabytek lipca. Żółw błotny Orbis orbicularis

Zbliżający się wielkimi krokami finał wojewódzkiego konkursu plastycznego pn. „Płazy i gady mojej okolicy”, będącego częścią projektu edukacyjnego „Poznajemy płazy i gady województwa opolskiego” dofinansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Opolu, skłonił nas w trakcie wyboru eksponatu do niniejszej rubryki, do sięgnięcia do zbiorów zoologicznych Działu Przyrody MŚO, a konkretnie do nielicznie reprezentowanych w naszej kolekcji zbiorów herpetologicznych. Wybór padł na zespół zbytków zarejestrowanych pod numerem inwentarzowym MŚO/P/6149. Kryje się pod nim pięć okazów najrzadszego gatunku spośród notowanych w województwie opolskim gadów, a mianowicie żółwia błotnego Emys orbicularis (Linnaeus, 1758). Są to cztery spreparowane osobniki oraz kompletny karapaks (skorupa), pochodzące z kolekcji poniemieckiej. Podobnie jak w odniesieniu do większości zabytków z ówczesnych czasów, na skutek zniszczenia dokumentacji podczas II wojny światowej, nie mamy pewności czy okazy te zostały zebrane na obszarze dzisiejszego Śląska Opolskiego. Niemniej jednak opracowywanie wystawy będącej częścią wspomnianego wcześniej projektu, której otwarcie odbędzie się 17 czerwca br. w siedzibie Działu Przyrody MŚO w Górze św. Anny, stało się pretekstem do zaprezentowania tegoż właśnie gatunku.

Jak wynika z materiałów zamieszczonych w atlasie rozmieszczenia płazów i gadów w Polsce opracowywanego przez Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, współczesne występowanie żółwia błotnego na Opolszczyźnie nie jest wcale takie oczywiste. Ostatnie stwierdzenia tegoż gatunku na tym terenie pochodzą bowiem z lat 1971-2000 z rejonu Lewina Brzeskiego, wcześniejsze notowania, sprzed roku 1970, miały miejsce w polach atlasowych okolic: Namysłowa, Praszki, Opola, Nysy, Mosznej, Jemielnicy i Reńskiej Wsi. Być może więc gatunek ten nie jest obecnie stwierdzany ze względu na skryty tryb życia i rzadkość występowania, a być może możemy go zaliczyć do grona gatunków wymarłych na Opolszczyźnie. Szkoda, bo byłaby to wielka strata dla fauny naszego regionu. Przybliżmy zatem kilka faktów na temat tego kojarzonego głównie z rejonami Europy Południowej gatunku gada. Żółw błotny występuje przede wszystkim w pasie biegnącym od środkowej Francji aż po Morze Aralskie i Morze Czarne. Od połowy XX wieku obserwuje się nasilające się kurczenie zasięgu jego występowania, zwłaszcza w rejonie Europy Zachodniej. Na obszarze Polski notowany jest przede wszystkim na terenie Polesia Lubelskiego, południowego Mazowsza, Mazur oraz województw zachodniopomorskiego i lubelskiego w populacjach liczących do kilkuset osobników.

Żółw błotny zamieszkuje najchętniej eutroficzne zbiorniki wodne o mulistym dnie, obficie porośnięte roślinnością wodną: starorzecza, jeziora, rozlewiska w olsach, a także kanały, rowy melioracyjne, stawy rybne, torfianki czy glinianki. Świetnie pływa i większość czasu spędza w wodzie. Aktywny jest głównie o zmierzchu i w nocy, ale można go spotkać także za dnia, zwłaszcza gdy wygrzewa się w promieniach słońca. Jest bardzo płochliwy i z daleka dostrzega niebezpieczeństwo, a wtedy kryje się pod wodą gdzie może przebywać nawet do kilkudziesięciu minut. Odżywia się głównie bezkręgowcami (larwami owadów wodnych, pluskwiakami, chrząszczami, pająkami, ślimakami) i kręgowcami wodnymi (rybami, żabami, traszkami), które lokalizuje za pomocą węchu. Samce są mniejsze od samic, ich karapaksy osiągają odpowiednio 14-18 cm oraz 16-21 cm. Pancerz jest owalny, znacznie szerszy w tylnej części, grzbietobrzusznie spłaszczony. Ubarwienie ma ciemne – brunatne do prawie czarnego. Na tarczkach karapaksu mogą występować żółtawe, koncentrycznie ułożone kreskowate plamki, obecne czasem na czarno ubarwionej reszcie ciała.

W sen zimowy zapada w październiku, spędza go w mule na dnie zbiorników wodnych. Po wiosennym przebudzeniu żółwie błotne przystępują do godów, które trwają najczęściej przez cały maj. Następnie samice w wygrzebanym pod osłoną nocy w wilgotnej ziemi dołku składają od 6 do 15 jaj długości około 3,5 cm. Rozwój embrionalny w naszych warunkach trwa około 100 dni, w Europie Południowej krócej – około dwóch miesięcy. Wylęg młodych przypada najczęściej na koniec sierpnia i wrzesień. Wyklute żółwie wędrują do najbliższego zbiornika wodnego, gdzie kryją się wśród roślinności wodnej.

Największym zagrożeniem dla żółwia błotnego jest degradacja i utrata odpowiednich siedlisk. Za drastyczny spadek jego liczebności w drugiej połowie XX wieku odpowiadają przede wszystkim: melioracje, osuszanie bagien i torfowisk, regulacja rzek wpływająca na zmianę stosunków wodnych, a także zanieczyszczenie wód spowodowane intensyfikacją rolnictwa. Do największych wrogów naturalnych tego gatunku należą: lis, jenot, borsuk, tchórz, norka amerykańska i ptaki krukowate – rozkopujące i niszczące złoża złożonych w ziemi jaj. Drapieżniki te w Polsce odpowiadają za niszczenie do 90% wszystkich złóż.

Żółw błotny w Polsce objęty jest ochroną całkowitą z zaleceniem prowadzenia zabiegów ochrony czynnej, a jego miejsca rozrodu wymagają ustanowienia całorocznej strefy ochronnej. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz na Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce figuruje jako gatunek zagrożony (kategoria EN), a na Czerwonej Liście Kręgowców Województwa Opolskiego jako gatunek krytycznie zagrożony (CR). Wpisany jest także w załączniku II Konwencji Berneńskiej oraz w złącznikach II i IV Dyrektywy Siedliskowej.

Podpis wspólny nad dwoma fotografiami preparatów:

Spreparowane okazy żółwia błotnego Emys orbicularis z kolekcji Działu Przyrody MŚO (nr inw. MŚO/P/6149), fot. P. Zabłocki.

Podpis wspólny nad dwoma zdjęciami żywych żółwi:

Dzięki uprzejmości Pana Radosława Olszewskiego – pracownika Poleskiego Parku Narodowego, gdzie realizowana jest czynna ochrona tego zagrożonego gatunku, możemy Państwu zaprezentować zdjęcia osobników w środowisku naturalnym (samica składająca jaja). Za udostępnienie zdjęć do projektu serdecznie dziękujemy. Fot. Radosław Olszewski.

Opracowanie tekstu: Piotr Zabłocki