Zabytek lipca - Waza, Prószków

Prezentowany zabytek należy do niewielkiej kolekcji fajansu prószkowskiego, stanowiącej część zbioru ceramiki pochodzącej z terenu Śląska. Wykonany został w Królewskiej Manufakturze Fajansu w Prószkowie. Manufaktura ta została założona w 1764 roku przez ówczesnego właściciela dóbr Leopolda von Proskau i była jednym z pierwszych tego rodzaju przedsięwzięć na Górnym Śląsku.

Prezentowana waza powstała w okresie, kiedy fajansarnia należała do królewskiego skarbu pruskiego, a wpływ na jej działalność miał m.in. królewski minister ds. Śląska Karl Georg von Hoym. Pod jego naciskiem z początkiem 1796 roku stworzono dział fajansu cienkościennego i rozpoczęto produkcję fajansu delikatnego. Wyroby te miały konkurować z zalewającymi rynek niemiecki angielskimi fajansami. Powstające w prószkowskiej manufakturze obiekty zresztą niejednokrotnie je naśladowały, zwłaszcza ceramikę Wedgwooda.

Prezentowana waza jest takim przykładem. Wykonana z fajansu delikatnego o kremowym odcieniu, pokrytego półprzeźroczystym szkliwem, zdobiona jest miedziorytami i barwnie malowana. Posiada cylindryczny korpus wsparty na czterech pełnoplastycznych fantastycznych zwierzętach. Ich ciała wygięte są esowato i pokryte rybimi łuskami, ogony zakończone płetwami skierowanymi ku górze, a głowy — o migdałowatych czarnych oczach i wyrazistych brwiach, z lekko uchylonymi paszczami i widocznymi rzędami zębów — oparte są na podstawie wazy.

Zdobiące korpus owalne medaliony wypełniają portrety — jeden mężczyzny, drugi kobiety — utrzymane w szaroczarnej tonacji i umieszczone na przeciwległych stronach. Postacie w średnim wieku ukazano z profilu, w popiersiu. Kobieta o kręconych włosach sięgających ramion, przepasanych wstążką zawiązaną w kokardę u góry głowy, ubrana jest w jasny strój z narzuconym na ramiona szerokim szalem. Mężczyzna o włosach zaczesanych do tyłu i upiętych w warkoczyk, z boku nad uchem układających się w szeroki lok, ubrany jest w ciemny strój z wystającym przy szyi jasnym kołnierzykiem, przepasany szeroką szarfą i ozdobiony orderem.

Medaliony u dołu obiega napis: przy męskim „Degotschon sculpsit Proskau 1799”, przy kobiecym „Degotschon fecit Proskau 1800”. Pomiędzy medalionami, na korpusie, namalowano w kolorze czarnym dwa motywy ulistnionych gałązek: z jednej strony dębu z dwoma żołędziami, z drugiej zaś gałązkę z okrągłymi owocami na szypułkach.

Waza sygnowana jest na spodzie stopy wyciskiem w ramce: „PROSKAU”. Zakupiona została do zbiorów Działu Sztuki w Domu Aukcyjnym „Desa” w Warszawie w 2000 roku.

Waza prawdopodobnie pierwotnie posiadała pokrywę, na co wskazują podobne egzemplarze publikowane w przedwojennej literaturze niemieckiej. Analogicznie formowana waza z pokrywą, lecz o nieco innych proporcjach, wymieniana jest przez Kurta Bimlera jako model przygotowany przez Michaela Holsta (Holza) i prezentowany na wystawie dzieł sztuki w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie w 1797 roku (Bimler 1928, s. 267, il. tabl. XXXI). Podobna waza z pokrywą, wsparta na delfinach, aczkolwiek o nieco inaczej ukształtowanym korpusie, znajduje się w Muzeum w Gliwicach i została opublikowana w katalogu Fajanse Prószkowskie (Kwiecień, Siess-Krzyszkowski 2005, s. 129, poz. 163). Inspiracją dla modelarzy prószkowskich mogły być wyroby angielskie — motyw delfina wykorzystywała już przed 1800 rokiem wytwórnia Wedgwooda.

W dekoracji wazy zastosowano wynalezioną w połowie XVIII wieku w Anglii technikę druku ceramicznego, polegającą na przeniesieniu na naczynie — przed szkliwieniem i wypaleniem — wykonanego wcześniej rysunku z płyty miedzianej. W wytwórni prószkowskiej wprowadzono ją w 1796 roku. Początkowo sztychy używane do dekoracji kupowano we Wrocławiu, jednak od 1799 roku zatrudniono własnego sztycharza. Był nim Johann Degotschon. To właśnie jego podpis znajduje się pod medalionami na prezentowanej wazie. Johann Degotschon urodził się w Opolu w 1775 roku. W fajansarni prószkowskiej uczył się najpierw zawodu korektora, następnie został wysłany — na koszt zarządcy manufaktury, radcy Johanna Gottlieba Leopolda — do Szkoły Rysunku we Wrocławiu. Po jej ukończeniu powrócił do fajansarni i został zatrudniony jako sztycharz oraz malarz. Oprócz tego prowadził niedzielną szkółkę rysunku dla pracowników manufaktury.

Niestety, nie wiemy dokładnie, jak długo pracował w Prószkowie — przypuszczalnie do 1812 roku. Następnie przeniósł się do Tułowic, gdzie w 1813 roku, na polecenie właściciela, hrabiego Johanna Karla Praschmy, rozpoczął budowę nowej fajansarni, wnosząc istotny wkład w rozwój tamtejszej wytwórni ceramiki. Później sam stał się właścicielem tułowickiej fajansarni, odkupując ją od hrabiego w 1819 roku. Zmarł 8 grudnia 1840 roku w Tułowicach.

Warto przyjrzeć się medalionom zdobiącym prezentowaną wazę. Postacie ukazane na portretach nie zostały podpisane, stąd ich identyfikacja jest dosyć trudna. Popiersie mężczyzny wykazuje jednak uderzające podobieństwo do graficznego portretu ministra Śląska i Prus Południowych Karla Georga von Hoyma, rytowanego przez działającego we Wrocławiu Gottfrieda Augusta Thilo (w zbiorach Austriackiej Biblioteki Narodowej w Wiedniu, nr katalogowy PORT_00123964_01).

Wydaje się, że Degotschon mógł korzystać ze znanych mu graficznych portretów osobistości swojej epoki; mógł też zetknąć się z rytowanym portretem ministra jeszcze we Wrocławiu, przed powrotem do Prószkowa. Wiadomo, że sztychował portrety znanych osobistości umieszczane na prószkowskich wyrobach, na co wskazują zachowane obiekty, takie jak wizerunek Napoleona na wspomnianej wyżej wazie w Muzeum w Gliwicach czy króla Fryderyka Wilhelma na bukieterze w Westfälisches Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte w Münster. Minister Hoym, z racji sprawowanego urzędu, był niewątpliwie osobą poważaną w fajansarni prószkowskiej i miał istotny wpływ na jej działalność, dlatego jego portret na prezentowanej wazie wydaje się uzasadniony. Natomiast portret kobiety pozostaje jak dotąd niezidentyfikowany.

Bibliografia:

Bimler 1928: Bimler K.: Altoberschlesische Fayencen und Steingutwaren. „Gleiwitzer Jahrbuch” 1928.

Kwiecień, Siess-Krzyszkowski 2005: Kwiecień A., Siess-Krzyszkowski S.: Fajanse prószkowskie. Kolekcja ze zbiorów Muzeum w Gliwicach. Muzeum w Gliwicach. Gliwice 2005.