Zabytek sierpnia - grafiki z I Wojny Światowej

„Bunte Kriegsbilderbogen” nr 1: „Feldgrau”

W zbiorach Muzeum Śląska Opolskiego znajdują się pierwsze 32 numery „Bunte Kriegsbilderbogen”. W większości numerów prezentowane były opowieści obrazkowe, które można określić mianem parakomiksowych (od klasycznie rozumianego komiksu odróżnia je tekst umieszczony poza kadrem, zrozumiały nawet w oderwaniu od ilustracji). Oprócz tego typu historii w „Bunte Kriegsbilderbogen” zamieszczano portrety niemieckich przywódców z tamtego okresu, a nawet pieśni wojskowe (również bogato ilustrowane). Autorem lwiej części historii znajdujących się w zbiorach Muzeum Śląska Opolskiego jest Leo Leipziger – urodzony we Wrocławiu pisarz, krytyk teatralny, a także librecista. Na kartach „Bunte Kriegsbilderbogen” ilustracje do jego tekstów tworzyli tacy popularni artyści jak Ernst Stern, Hans Rewald, Walter Trier, Fritz Wolff czy Franz Christophe. Każdy z nich posługiwał się charakterystycznym stylem graficznym, dzięki czemu poszczególne opowieści zyskiwały autorski charakter.

Pierwszy numer „Bunte Kriegsbilderbogen” wyszedł spod ręki właśnie Leo Leipzigera (jeszcze podpisanego inicjałami L. L.) i został zilustrowany przez Ernsta Sterna. Ernst Stern urodził się w 1876 roku w Bukareszcie, uczęszczał do Akademii Handlowej w Wiedniu, a po jej porzuceniu do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. W stolicy Bawarii rozpoczął karierę ilustratora, rysując m.in. dla czasopism „Jugend” i „Simplicissimus”. Kolejny etap jego kariery rozpoczął się wraz z wyjazdem do Berlina. W 1906 roku podjął współpracę z Deutsches Theater. Miało to miejsce niedługo po objęciu funkcji dyrektora tej instytucji przez Maxa Reinhardta. Stern do końca kadencji tego wybitnego reżysera wykonał scenografię do około 90 przedstawień i to właśnie z twórczości scenograficznej jest dzisiaj najbardziej znany. W Deutches Theater współpracował m.in. z Edvardem Munchem i Alfredem Rollerem. Był to bez wątpienia najbardziej płodny okres w jego karierze, o czym świadczą również liczne historie zilustrowane dla „Bunte Kriegsbilderbogen”. W kolejnych latach tworzył scenografie do oper i operetek, a w 1924 roku został kierownikiem scenografii w berlińskim Großen Schauspielhaus.

Rysunek Ernsta Sterna do sceny „Przed haremem” w sztuce Friedricha Freksy „Sumurun” z 1910 roku. Domena publiczna.

Równolegle zajmował się tworzeniem scenografii filmowych, przyczyniając się do rozwoju niemieckiego ekspresjonizmu. Na liście reżyserów, z którymi współpracował znaleźć można takie nazwiska jak: Friedrich Wilhelm Murnau, Ernst Lubitsch, Richard Oswald, Max Mack, Carl Froelich i Wilhelm Dieterle. W chwili przejęcie władzy przez nazistów Stern przebywał w Paryżu. W 1934 roku przeniósł się do Londynu, gdzie kontynuował pracę scenografa. Zmarł w stolicy Wielkiej Brytanii w 1954 roku.

Historia z pierwszego numeru „Bunte Kriegsbilderbogen” ma prosty, propagandowy charakter. Oto rolnik Wilhelm Schmidt po ciężkim dniu pracy kładzie się spać ze swoją żoną Augustą. Nagle w środku nocy panią domu budzi hałas. Schmidt, jako były żołnierz Landwehry najpierw zakłada mundur polowy. Włamywaczami okazują się żołnierze wrogich armii. Pan domu dzielnie broni swojej posesji, w efekcie czego najpierw spacyfikowany zostaje Francuz, następnie Rosjanin, zaś Brytyjczyk ląduje w stawie, a Japończyk w gnoju. Tylko Belgowi udaje się uciec. Kiedy cała rodzina leży już w łóżkach Augusta ze śmiechem stwierdza: „To zasługa Feldgrau, Wilhelmie!”.

Rymowana opowieść koncentruje się na podstawowych wartościach: rodzinie i ojczyźnie, wprost wymieniając wrogów Cesarstwa Niemieckiego i los jaki ich czeka. Podkreśla przy tym rolę, jaką w obronie kraju pełnią żołnierze rezerwy. Motywem przewodnim i zarazem tytułem opowieści jest „Feldgrau”, czyli kolor niemieckiego munduru, oficjalnie wprowadzony w 1910 roku. To właśnie mundur, czyli w domyśle niemieckie przeszkolenie wojskowe, ma być gwarantem sukcesu w starciu z nacierającymi przeciwnikami. Charakterystyczny dla parakomiksowej opowieści obrazkowej tekst jest zrozumiały również bez towarzyszących mu ilustracji, ale dynamiczne rysunki Sterna uatrakcyjniają alegoryczną historyjkę, pobudzając wyobraźnię odbiorcy.

W kolekcji Muzeum Śląska Opolskiego znajdują się jeszcze cztery numery „Bunte Kriegsbilderbogen” zilustrowane przez Ernsta Sterna: 14, 16, 22 i 31.

Leipziger, Leo (sc.), Stern, Ernst (rys.): Feldgrau. „Bunte Kriegsbilderbogen” 1. Berlin: Verlag der Vereinigung der Kunstfreunde, 1914.

Papier, druk kolorowy, 48 × 35,5 cm. Dział Historyczny. Nr inw. MŚO-H-SMG-2231.

Oprac. Paweł Panic