HISTORIA

 

Pierwsze idee utworzenia muzeum w Opolu pojawiły się pod koniec XIX wieku. 25 października 1897 roku pierwszy taki pomysł przedstawili na zebraniu Opolskich Filomatów burmistrz Artur Pagels i prawnik Paul Vogt. W opolskim muzeum zamierzano eksponować przedmioty z wykopalisk prowadzonych Groszowicach i Nowej Wsi Królewskiej, skarb znaleziony przy kopaniu kanalizacji i wodociągów oraz konkursowe projekty studni na nowobudowanym Friedrichsplatzu  (obecnie plac Daszyńskiego).

M-12Jesienią 1898 roku zwolnił się budynek po  wyższej szkole dziewcząt przy Ozimskiej 6 (wówczas: Malapanerstrasse), latem 1899 roku urządzono tam wystawę gipsowych modeli projektów studni dla Friedrichsplatzu. 4 listopada 1900 roku w tym właśnie budynku, w pomieszczeniach na piętrze, rozpoczęło działalność muzeum miejskie. Początki działalności były bardzo skromne, a wiadomość o powstaniu nowej placówki powoli rozchodziła się wśród mieszkańców. W muzeum pokazywano zabytki pozyskane z wykopalisk, eksponaty związane z historią miasta – plany, widoki, wyroby cechowe, rzemiosło artystyczne, przedmioty pochodzące z terytoriów kolonialnych oraz pamiątki związane historią pruskiej wojskowości. Muzeum było instytucją miejską, którą kierowało kuratorium. W pierwszych latach działalności placówki zasiadali w nim: profesor gimnazjum miejskiego Joseph Sprotte, miejski radca budowlany Paul Spiller oraz radca prawny Paul Vogt (zm. 1905). Oni właśnie wymieniani są jako osoby, które szczególnie przyczyniły się do powstania opolskiego muzeum.

Po kilku latach, w 1907 roku, muzeum miejskie zostało przeniesione do budynków byłej szkoły ewangelickiej w pomieszczeniach dawnego klasztoru franciszkanów (część dziś nieistniejąca). Mieściło się początkowo w trzech pomieszczeniach, ale od 1920 roku jedno z nich, w dodatku najlepsze do ekspozycji ze względu na oświetlenie, zostało zajęte na posterunek policji.

M-2Mimo, iż w budynkach poklasztornych, zarządzanych przez gminę ewangelicką, muzeum mieściło się prawie dwadzieścia lat, okres ten pozostaje dotąd najmniej rozpoznanym w dziejach tej instytucji. Nie był to zresztą dobry okres. Wiadomo, że od 1920 roku, od kiedy uszczuplono powierzchnię placówki, zbiory pozostawały niedostępne dla zwiedzających. W latach 20., w związku z decyzją o wyburzeniu części zabudowań poklasztornych, rozpoczęto poszukiwania nowego lokalu dla muzeum. Znaleziono go w oficynie przy ul. Gartenstrasse 12 (obecnie Sienkiewicza 20), w pomieszczeniach mieszczących niegdyś fabrykę cygar, dokąd przeniesiono muzeum w 1926 roku (otwarcie dla zwiedzających nastąpiło 16 lutego 1927 roku). Po raz pierwszy w swej historii muzeum opolskie otrzymało do dyspozycji, choć skromny, to jednak cały budynek, w którym można było pokazać zebrane dotychczas eksponaty.

W tym czasie zmienił się nieco sposób zarządzania muzeum.  Jako kierownik muzeum w dokumentach wymieniany jest Alfred Steinert, równocześnie archiwariusz miejski. Obie te funkcje sprawował aż do stycznia 1945 roku. Zlikwidowano kuratorium, w magistracie był natomiast urzędnik odpowiedzialny za muzeum, działała także kolegialna rada, złożona z pracowników, przedstawicieli miasta i zaproszonych członków.

Działalność muzeum opolskiego w tym okresie jest znana dość dobrze – zachowały się szczegółowe sprawozdania Steinerta od roku 1926 oraz dokumentacja fotograficzna. 2 grudnia 1930 roku w auli miejskiej szkoły zawodowej uroczyście świętowano jubileusz trzydziestolecia opolskiego muzeum. Spora była wówczas liczba muzealiów – dział archeologiczny liczył 300 eksponatów, kulturalno-historyczny 2000, a przyrodniczy aż 10 000.

M-3W 1932 roku nastąpiła ostatnia przeprowadzka opolskiego muzeum. Już dawno plany włodarzy miasta przewidywały udostępnienie zabytkowego gmachu dawnego kolegium jezuickiego przy Małym Rynku 7, uznawanego za najstarszy w mieście, na cele kulturalne, ale dopiero w 1932 r. zakończono jego remont i przeznaczono na bibliotekę (parter) i muzeum miejskie (piętro). Zbiory w nowych wnętrzach udostępniono publiczności 1 września 1932 roku. W dziesięciu salach wystawowych pokazywano ekspozycje trzech działów, pośrodku znajdowała się duża sala odczytowa z ekranem, epidiaskopami i pianinem. W 1934 roku muzeum przejęło od 63. pułku piechoty stacjonującego w Opolu izbę tradycji, która także udostępniona została zwiedzającym.

Polskie Muzeum Miejskie w Opolu zaczęło funkcjonować w czerwcu 1945 roku, w budynku przy Małym Rynku 7, czyli w ostatniej siedzibie Städtische Museum Oppeln. Inaczej, niż przed wojną, muzeum otrzymało teraz do dyspozycji cały budynek, łącznie z parterem, gdzie wcześniej mieściła się miejska biblioteka.

Od początku ważne stało się zatrudnienie zawodowego kustosza. Początkowo zakładano, że byłby to jednocześnie kierownik Muzeum i Biblioteki Miejskiej. W 1946 r. ówczesny prezydent Opola Wilhelm Szafarczyk zatrudnił w Muzeum jako stałego pracownika – kustosza Józefa Obuchowskiego. Posiadał on dyplom Uniwersytetu Jagiellońskiego z zakresu geografii i geologii; ponadto pracował w muzealnictwie w latach 1930 – 1939, czyli posiadał pełne przygotowanie, zarówno teoretyczne jak i praktyczne. Do tego czasu, czyli do czerwca 1946 roku formalną opiekę nad Muzeum sprawował dziennikarz Józef Preussner.

Muzeum było instytucją finansowaną przez miasto, które pokrywało wszystkie wydatki gospodarcze, natomiast Ministerstwo Kultury i Sztuki finansowało zakup muzealiów oraz partycypowało w kosztach remontów. Józef Obuchowski, w swym pierwszym sprawozdaniu z 8 lipca 1946 roku scharakteryzował stan muzeum w następujący sposób: „Muzeum jest całkiem nie uporządkowane, katalogów nie ma, w salach muzealnych nieład, wiele eksponatów zginęło (w tej liczbie cała numizmatyka) dużo szaf uszkodzonych, prawie wszystkie zamki wyłamane. To samo jest i w bibliotece oraz w pracowniach i kancelarii”. Oprócz stwierdzenia nieładu i braku ewidencji ocalałych eksponatów znajduje się w nim również krótki opis stanu zachowanych w Muzeum zbiorów: „Muzeum – działy: 1. Prehistoryczny – 2 sale, kilka eksponatów z paleolitu, sporo neolitu i brązu; 2. Historyczny – 2 sale, w tym cenne wykopaliska z grodziska opolskiego; 3. Przyrodniczy – 2 sale, dość bogaty, nie uporządkowany. Ptaki wymagają natychmiastowych zabiegów konserwujących, brak szaf; 4. Numizmatyczny, całkowicie wykradziony. Katalogów brak. Biblioteka. Duży księgozbiór. Książki wyłącznie niemieckie z różnych dziedzin wiedzy. Dawne katalogi niekompletne, kartoteki poniszczone, książki wszystkich działów pomieszane (…). Są też dzieła bardzo wartościowe (…). Pracownie i urządzenia pomocnicze konserwatorskie są, lecz dość zdewastowane. (…) Na skutek wojny cały ład i porządek w Muzeum i bibliotece zostały zniszczone, a przede wszystkim system inwentaryzacyjny (…)”. W swoich najbliższych planach Józef Obuchowski zawarł przede wszystkim: inwentaryzację zachowanego mienia, a także ustalenie profilu Muzeum.

sb-300x184Otwarcie Muzeum Miejskiego w Opolu nastąpiło 1 września 1946 roku. Z dniem 1 października 1947 roku do Muzeum został przyjęty Jerzy Kozubowski, który przed wojną ukończył „cztery lata prehistorii i cztery lata historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim”, po praktyce muzealnej w Toruniu. Pracował on tylko do końca 1948 roku, a potem objął kierownictwo Ogniska Kultury Plastycznej w Opolu. Pod koniec 1947 roku, obydwaj pracownicy merytoryczni Muzeum (Obuchowski i Kozubowski) włączyli się w prace Komitetu Badań Prehistorycznych w Opolu, który koncentrował się głównie na archeologicznych pracach wykopaliskowych na opolskim Ostrówku. Wyniki tych prac były jednym z głównych tematów w działalności naukowo – oświatowej Muzeum oraz podstawą planu rozbudowy Działu Prehistorycznego, który nie doszedł do skutku, gdyż ostatecznie prezentacją eksponatów zajął się Komitet Badań Prehistorycznych.

W 1948 roku Muzeum przystąpiło do organizowania Działu Numizmatycznego. Początek zbiorom dał dar Tadeusza Kałkowskiego – dyrektora odbudowy Kolei Państwowych w Katowicach, który przekazał Muzeum 61 eksponatów numizmatycznych.

W 1949 roku podstawowe prace Muzeum koncentrowały się na gromadzeniu eksponatów i działalności wystawienniczej. Mimo usilnych starań nie udało się sprowadzić wówczas do Opola żadnej wystawy objazdowej. Dopiero w 1950 roku sprowadzono do Muzeum wystawę prezentującą wyniki badań na Ostrówku, pod tytułem „Śląsk w pradziejach Polski”. Gromadzenie zabytków etnograficznych było w tym czasie głównie zasługą dyrektora, który był jednocześnie wykładowcą geografii i geologii w jednym z opolskich liceów.

Koniec 1949 roku stanowi cezurę w stanie prawnym muzeów miejskich. Uchwałą komitetu ministrów do spraw kultury z dnia 6 października 1949 roku podjęto postanowienie o upaństwowieniu muzeów publicznych, należących do związków samorządu terytorialnego, stowarzyszeń i osób fizycznych. Miało to nastąpić do 30 grudnia 1949 roku. Akt przekazania zawiera szczegółowy opis nieruchomości położonej przy ul. Św. Wojciecha 7, w której znajdowało się 12 sal wystawowych, 4 pomieszczenia administracyjne, 1 sala wykładowa, 1 sala – pracownia, 2 halle i trzyizbowe mieszkanie oraz parterowe zabudowania gospodarcze. Muzeum posiadało 4650 zabytków i zespołów, zgromadzonych w następujących działach: etnograficznym, prehistorycznym, przyrodniczym, zabytków miejskich i numizmatycznym.Od 1950 roku muzeum przyjęło nazwę Muzeum Śląska Opolskiego. Rozszerzył się zakres kolekcjonerski, a placówka skupiająca się dotychczas przede wszystkim na dziejach miasta, miała objąć swym zasięgiem teren całego województwa.

W kwietniu 1957 roku Muzeum Śląska Opolskiego, zostało muzeum okręgowym, wychodząc spod dotychczasowej kurateli Muzeum Śląskiego we Wrocławiu i przejmując pieczę merytoryczną nad istniejącymi wówczas trzema pozostałymi muzeami województwa opolskiego: w Brzegu, Nysie i Raciborzu. W 1957 roku wykształcił się też nowy schemat organizacyjny muzeum, w dużej części zachowany do dziś. Placówka posiadała wówczas następujące działy merytoryczne: Archeologiczny, Etnograficzny, Historyczny, Sztuki, Przyrody, Naukowo-Oświatowy. Muzeum Śląska Opolskiego posiadało w tym czasie wiele oddziałów, które stopniowo usamodzielniły się, tworząc odrębne placówki muzealne, należące do opolskiego okręgu muzealnego. Były to: oddział w Kluczborku utworzony w 1959 roku, a samodzielny od 1962 r., w Prudniku (1957 r., samodzielny od 1969 r.), w Oleśnie (1960 r., samodzielny od 1975 r.).

Z Muzeum Śląska Opolskiego wydzieliło się także Muzeum Wsi Opolskiej, utworzone w 1961 r., a samodzielne od 1966 r. – jedyne w naszym województwie muzeum typu skansenowskiego. W 1964 roku otwarto dwa nowe oddziały MŚO – Muzeum Czynu Powstańczego w Leśnicy, pow. Strzelce Opolskie i Muzeum Martyrologii Jeńców Wojennych w Łambinowicach, pow. Niemodlin. Do obecnej siedziby w Górze św. Anny Muzeum Czynu Powstańczego zostało przeniesione w 1980 roku. W 1965 roku muzeum łambinowickie, już jako Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu zostało podniesione do rangi placówki o zasięgu krajowym, działającym pod bezpośrednim zwierzchnictwem MKiS.

W 1964 roku podjęto starania, mające na celu przede wszystkim zapewnienie muzeum nowych pomieszczeń ekspozycyjnych, przejęcie prac organizacyjnych rezerwatu archeologicznego na Ostrówku oraz podjęto starania o ulokowanie muzealnej wystawy historycznej we wnętrzu Wieży Piastowskiej. W tym samym roku zorganizowano w muzeum Pracownię Dokumentacji Fotograficznej, a w 1967 roku rozpoczęto remont budynku przy Małym Rynku 7. W dniu 15 grudnia 1971 roku, pomimo trwających nadal robót remontowych, otwarto nową wystawę, która mieściła się w zaadaptowanych piwnicach, w trzech pomieszczeniach na parterze i w jednym pomieszczeniu na I piętrze. W jej organizacji wzięły udział wszystkie działy merytoryczne muzeum – archeologiczny, historyczny, etnograficzny oraz sztuki i rzemiosła artystycznego. W 1976 roku, wskutek nowego podziału administracyjnego państwa, odłączono od opolskiego okręgu muzealnego Muzeum w Raciborzu, który znalazł się w województwie katowickim i Muzeum im. Nikodema Jaronia w Oleśnie, przyłączonym do województwa częstochowskiego.

Z dniem 1 stycznia 1976 roku, na podstawie zarządzenia wojewody opolskiego przemianowano autonomiczne dotąd Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu na oddział Muzeum Śląska Opolskiego. W tym samym czasie oddziałami MŚO zostały muzea społeczne w Grodkowie i Głogówku. Najpóźniej, bo w 1982 roku oddziałem (punktem muzealnym) MŚO zostało Muzeum Regionalne w Namysłowie, przekazane po 7 latach pod zarząd gminy Namysłów.

W 1980 roku Muzeum otrzymało kamienicę przy ul. Św. Wojciecha 13. Po zakończeniu, trwającego 8 lat remontu znalazły w niej swą siedzibę m.in. pracownie działów merytorycznych, zaś na drugim piętrze usytuowano sale wystaw czasowych. W 1988 roku Muzeum przejęło w użytkowanie od skarbu państwa pałac w Lewinie Brzeskim. Po kapitalnym remoncie miały się w nim mieścić głównie magazyny zbiorów. Jednak już w 1991 roku wstrzymano w nim wszelkie prace remontowe z uwagi na brak środków finansowych, a w 1994 roku pałac został zwrócony Skarbowi Państwa.

Jednym z ważnych elementów reformy samorządowej z 1990 roku było przekazanie samorządom gminnym kompetencji w zakresie prowadzenia instytucji kultury. Tym samym, gminy przejęły w zarządzanie większość działających na ich terenie muzeów. W województwie opolskim pod zarząd gminy trafiły dotychczasowe oddziały Muzeum Śląska Opolskiego – Muzeum im. Józefa Elsnera w Grodkowie, Muzeum w Głogówku oraz Punkt Muzealny w Namysłowie. Muzeum Śląska Opolskiego pozostało Muzeum państwowym do kolejnego etapu reformy samorządowej, która nastąpiła w 1999 roku, kiedy to organizatorami większości pozostałych instytucji państwowych stały się samorządowe województwa i powiaty. Muzeum Śląska Opolskiego wraz z jedynym, pozostałym w jego strukturze organizacyjnej oddziałem – Muzeum Czynu Powstańczego w Górze Św. Anny zostało placówką podległą samorządowi wojewódzkiemu.

W 1994 roku Muzeum przejęło i wyremontowało budynek przy ul. Ozimskiej 10 (wcześniej siedziba Biura Wystaw Artystycznych). W 2000 roku otwarto w nim Galerię Malarstwa Jana Cybisa. W 2005 roku Muzeum otrzymało na własność kamienicę przy ul. Św. Wojciecha 9, w której urządzono ekspozycje XIX – XX w. wnętrz mieszczańskich.

W latach 2005 – 2008 zrealizowano projekt „Mons Universitatis”, polegający na remoncie i rozbudowie Muzeum. W jego ramach zmodernizowano i zaadaptowano wnętrza wspomnianej już zabytkowej kamienicy mieszczańskiej, przeprowadzono remont budynku administracyjnego przy ul. Św. Wojciecha 13, przebudowano i wyremontowano kamienicę przy Małym Rynku 7, a także wybudowano nowy pawilon wystawienniczy. W efekcie, zdecydowanemu powiększeniu uległa powierzchnia wystawiennicza Muzeum.

Otwarcie Muzeum po remoncie i rozbudowie nastąpiło w październiku 2008 roku. Wówczas udostępniono zwiedzającym trzy stałe ekspozycje Galeria malarstwa polskiego XIX-XX w., Ceramika górnośląska i W kręgu farmacji. W 2009 roku otwarto stałą wystawę archeologiczną Pradzieje i wczesne średniowiecze Opolszczyzny, a w następnym roku stałą wystawę historyczną Opole – gród, miasto stolica regionu.

 

Więcej: Joanna Filipczyk, Ewa Matuszczyk, Muzeum w Opolu 1900 – 2010, „Opolski Rocznik Muzealny”, t. XVIII: 2011, cz. 1, s. 9 – 32.