Kaptorga – schowek na amulety

odkryta w grobie szkieletowym na cmentarzysku z XI wieku w Opolu-Groszowicach, nr inw. MŚO-A-306/11

Kaptorga - schowek na amulety (nr inw. MŚO-A-306/11)

Kaptorga – schowek na amulety (nr inw. MŚO-A-306/11)

Trapezowata kaptorga o szer. 3,7 cm, dług. 3,9 cm, wys. 0,8 cm wykonana została z dwóch kawałków mosiężnej cienkiej blachy otoczonej w górnej części taśmą mosiężną do której przymocowana była blaszka tworząca wieczko. Na zewnętrznej stronie znajduje się wytłaczany ornament w postaci zwierzęcia w biegu z palmetką. Ornament otoczony jest wytłoczoną podwójną ramką. W górnej części znajdują się dwa otworki przy których zachowały się fragmenty nici tekstylnej. Wypełniona jest pszczelim woskiem, co zostało stwierdzone podczas konserwacji w Pracowni Archeometrii i Konserwacji Zabytków Archeologicznych Instytutu Archeologii UW.

Kaptorgę odkryto w szkieletowym grobie kobiety na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Opolu-Groszowicach w 1957 roku podczas ratowniczych badań archeologicznych pod kierunkiem H. Urbańskiej. Znaleziono ją razem z kolią złożoną z 17 paciorków szklanych i bursztynowych oraz kabłączkami skroniowymi.

Termin „kaptorga” wywodzi się z języka tureckiego i pierwotnie odnosił się do relikwiarzy. Jest to rodzaj woreczka lub pudełka noszonego na szyi, w których umieszczano amulety, pachnidła a w okresie późniejszym relikwie, była elementem kolii lub odrębną zawieszką.

Kaptorgi należą do ozdób kobiecych specyficznych dla Słowiańszczyzny. Pojawiają się na ziemiach polskich najpóźniej w połowie X wieku i obecne są do połowy XIII wieku. Tworzą rodzaj zamkniętej kapsułki, przybierają kształt prostokąta i trapezu. Stąd wyróżnia się dwa typy ich przedmiotów: prostokątne i trapezowate. Oba różnią się od siebie techniką wykonania, formą konstrukcyjną i rodzajem dekoracji: mniejsze prostokątne z ornamentem w postaci filigranu, guzków, końskich tułowi w układzie geometrycznym, drugie większe trapezowate zdobione wytłaczanymi motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Wytłaczane postacie zwierząt czy ptaków występują czasami w połączeniu ze stylizowanymi drzewami lub palmetkami.

Głównie znajdowane są w skarbach, rzadko w grobach na cmentarzyskach oraz w osadach i grodziskach. Najczęściej wchodzą w skład skarbów siekańcowych, w których znajdują się wyłącznie większe lub mniejsze fragmenty kaptorg, zawsze uszkodzone pofragmentowane i pogięte. Całe kaptorgi pełniące swoją pierwotną funkcję czyli amuletu-ozdoby występują wyłącznie w grobach. Dotychczas znane jest tylko kilkanaście cmentarzysk wczesnośredniowiecznych z terenu Polski, na których znaleziono tego typu zabytki.

Duże podobieństwo do schowka na amulet z Opola Groszowic wykazują srebrne kaptorgi ze skarbów z Chełmna pod Drezdenkiem, pow. strzelecko-drezdenecki datowany przez denar srebrny z lat 1056-1071 i z Masznic pow. strzeliński datowany przez monety z lat 1040-1050.

Część odkrywanych kaptorg w Polsce mogła pochodzić z Bizancjum lub zachodniej Europy z kręgu karolińskiego. Badacze wskazują, że źródłem inspiracji tworzenia tych niewielkich pojemników mogły być ich duże odpowiedniki – relikwiarze popularne w kulturze średniowiecznej. W Bizancjum natomiast noszono na szyi małe sakiewki z metalowych drucików, w których przechowywano różnego rodzaje amulety.

Słowianie również nosili w schowkach na amulety różnego rodzaju drobiazgi jak ziarna zbóż, wosk pszczeli, kawałki kości, fragmenty tkanin, szklane paciorki itp.

Umieszczanie takich przedmiotów w kaptorgach i noszenie ich na szyi miało związek z system wierzeń przyjętym przez Słowian i wiarę w apotropaiczną moc różnego rodzaju amuletów. Ich głównym celem było chronienie właściciela przed złem i nieszczęściem oraz przynoszenie szczęścia. Ornamentowanie powierzchni sprawiało, że były także atrakcyjnym elementem zdobniczym stroju.

Znaleziona matryca służąca do wytłaczania ornamentu na kaptorgach na cmentarzysku w Brześciu Kujawskim, pow. włocławski może świadczyć o tym że schowki na amulety mogły być również wytwarzane na terenach dzisiejszej Polski.

Elwira Holc