Jastrząb

Accipiter gentilis

Jastrząb Accipiter gentilis
(MŚO/P/11167)
– samica w pierwszej szacie dorosłej.

Jastrząb Accipiter gentilis
(MŚO/P/10884)
– samiec w szacie młodocianej.

Jastrząb to jeden z najbardziej znanych krajowych ptaków drapieżnych. Ale czy na pewno? Stwierdzenie to jest jak najbardziej prawdziwe w odniesieniu do samej nazwy „jastrząb”, ale nie do końca w stosunku do samego gatunku ptaka. Większość ludzi bowiem „jastrzębiem” nazywa prawie każdego widzianego ptaka drapieżnego. Określeniem takim nazywane są krogulce, które obserwowane są zimą przy przydomowych karmnikach, myszołowy przesiadujące na słupkach ogrodzeniowych wzdłuż dróg, a nawet często gniazdujące na budynkach sokoły – pustułki. Jednak tak naprawdę, mało kto miał okazję widzieć „prawdziwego” jastrzębia. Dlaczego tak się dzieje? Ano przede wszystkim dlatego, że jastrząb to ptak, który prowadzi dość skryty tryb życia. Unika zwykle ludzi, jest płochliwy, nie siada na eksponowanych miejscach i nie przesiaduje na nich godzinami w oczekiwaniu na ofiarę – tak jak to robią myszołowy czy pustułki. Dużo rzadziej też, niż inne drapieżniki, można go zobaczyć krążącego nad polami. Wszystko to powoduje, że większość ludzi zna go tak na prawdę tylko z nazwy. Dlatego też w tym miesiącu postaramy się przybliżyć państwu właśnie ten gatunek ptaka drapieżnego.

Jastrząb, zwany też jastrzębiem gołębiarzem, jest średniej wielkości ptakiem drapieżnym. Można powiedzieć, że jest wielkości wszystkim nam znanego myszołowa. Młode ptaki mają inne ubarwienie od osobników dorosłych. Są bardziej brązowe z wierzchu i mają jasnogliniasty spód ciała z podłużnymi paskami w kształcie kropel. Dorosłe ptaki mają łupkowoszary wierzch ciała i biały poprzecznie prążkowany spód. Samice jastrzębia są wyraźnie większe od samców, rozpiętość ich skrzydeł sięga 125 cm, długość ciała 66 cm, a waga do 1,5 kg. Odpowiadające wymiary samców to 105 cm, 56 cm i 1 kg. Różnica w wielkości płci jest przystosowaniem pozwalającym parze ptaków w okresie lęgowym lepiej wykorzystywać zasoby pokarmowe ich terytorium. Każdy z partnerów poluje na innej wielkości ofiary, a przez to inne gatunki – samiec na mniejsze, samica na większe – dzięki temu zapewniają sobie i pisklętom stałe dostawy pokarmu. Jastrząb w porównaniu z myszołowem ma krótsze, bardziej zaokrąglone skrzydła i stosunkowo dłuższy ogon. Takie proporcje zapewniają mu świetną zwrotność i manewrowanie między gałęziami w lesie. W locie uderzenia skrzydeł jastrzębia są bardziej energiczne niż u myszołowa, ptak często stosuje technikę lotu polegającą na wznoszeniu się przy pomocy szybkich energicznych kilku uderzeń skrzydłami przerywanym krótkimi okresami lotu ślizgowego na nieruchomo rozpostartych skrzydłach. Jastrząb to odważny, silny i bardzo wszechstronny łowca. Potrafi polować zarówno na ptaki, jak i ssaki. Podczas polowania przeważnie lata nisko, nawet tuż nad ziemią. Aby zbliżyć się do ofiary i ją zaskoczyć doskonale wykorzystuje ukształtowanie terenu: rowy, miedze, pasy krzewów czy aleje drzew. Potrafi jednak też atakować ofiary w powietrzu, spadając na ofiary ze znacznej wysokości w locie nurkowym, a także w środku lasu wśród gęstych gałęzi. Te rozmaite techniki łowieckie powodują, że lista ofiar tego drapieżnika jest długa. Ponad 2/3 ofiar jastrzębia stanowią ptaki. Są wśród nich gołębie, krukowate, grzebiące, ptaki śpiewające, a nierzadko także ptactwo wodne. Do najczęstszych ofiar należą: grzywacze, sierpówki, sójki, wrony, kawki, kaczki, dzięcioły czy drozdy. Spośród ssaków najczęstszymi ofiarami bywają: zające, króliki, wiewiórki i inne drobne gryzonie.

Jastrząb Accipiter gentilis
(MŚO/P/11167)
– prążkowanie spodu ciała samicy w pierwszej szacie dorosłej.

Jastrząb Accipiter gentilis
(MŚO/P/10884)
– podłużne plamy w kształcie kropel na spodzie ciała samca w szacie młodocianej.

W kolekcji preparatów sylwetkowych ptaków Muzeum Śląska Opolskiego znajdują się trzy okazy jastrzębia ze zbiorów współczesnych: samica w pierwszej szacie dorosłej o nr inw. MŚO/P/11167, samica w szacie młodocianej o nr inw. MŚO/P/10694 oraz samiec w szacie młodocianej o nr inw. MŚO/P/10884. Wszystkie ptaki pochodzą z terenu woj. opolskiego, jeden z nich to ofiara kolizji z pociągiem, drugi zginął po zderzeniu z szybą okienną, a trzeci jest ofiarą kolizji z drutami linii energetycznej. Ptaki spreparowane zostały w Pracowni Preparowania Zwierząt w Przyszowicach.

Zainteresowanych prywatnym życiem jastrzębi zachęcamy do odwiedzenia strony Instytutu Biologii Uniwersytetu Białostockiego, gdzie za pośrednictwem obrazu on-line z kamery umieszczonej w pobliżu jastrzębiego gniazda, podglądać można jak dorasta czwórka piskląt tego gatunku.

https://biologia.biol-chem.uwb.edu.pl/podstrony/jastrzab/

Oprac. Piotr Zabłocki