"Ikonografia i przemiany stylowe gotyckich kafli na Śląsku" - dr Jacek Witkowski

Ikonografia i przemiany stylowe gotyckich kafli na Śląsku
(Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, 21 lutego 2026 r.)

Piece kaflowe pojawiły się na zachodzie Europy w dobie sztuki romańskiej. Jednakże intensywny ich rozwój datuje się dopiero w czasach gotyku od wieku XIV. W tymże stuleciu upowszechniają się również kafle bogato zdobione, w tym z dekoracją figuralną. Najstarsze tego rodzaju kafle w Europie Środkowo-Wschodniej występują w połowie XIV wieku, jak wynika z dotychczasowych odkryć archeologicznych (np. Czechy, Śląsk). Gotyckie kafle w naszej części Europy, podobnie jak na jej Zachodzie, pokrywała reliefowa, czasami półplastyczna lub ażurowa dekoracja, wykonana, jak i całość kafla, z gliny. Czasami ozdobna część kafla pozostawiana była w surowej glinie, ale coraz częściej, im bliżej schyłku gotyku, powierzchnię licową szkliwiono, najczęściej w odcieniu zielonym lub jasnobrązowym. 

Od połowy XV wieku, a szczególnie na przełomie gotyku i renesansu, polewy ze szkliwa stają się wielobarwne. Kolorystyka kafli, podobnie jak kompozycja przedstawień, zaczyna być coraz bardziej inspirowana malarstwem i grafiką. Zdarzają się też inspiracje polichromowanymi płaskorzeźbami. Na wzór wysokiej plastyki gotyckiej (rzeźba, malarstwo – ścienne, tablicowe i miniaturowe, grafika, złotnictwo, witrażownictwo) również i wykonywane przez rzemieślników – ceramików ozdoby figuralne i ornamentalne kafli podlegały przemianom formalnym i stylowym, zachodzącym w obrębie sztuki gotyckiej i wczesnorenesansowej. Przy czym mamy tu na myśli okres największego rozkwitu kaflarstwa: od schyłku XIV wieku do około połowy wieku XVI. 

Początkowo w II połowie XIV wieku dominuje maniera ogólnoeuropejska (o rodowodzie francuskim) kształtowania form artystycznych w duchu idealistycznej dekoracyjności. Pod koniec XIV wieku zaznacza się wpływ, idącego głównie z Czech, stylu parlerowskiego (od nazwiska Piotra Parlera, architekta i rzeźbiarza, czynnego w Pradze w II połowie XIV wieku i zmarłego w 1399 roku, który, podobnie jak niektórzy współcześni mu malarze środkowoeuropejscy, inspirował się płynącą z Włoch sztuką o charakterze bardziej realistycznym i równoczesną pewną syntetyzacją formy). Od około 1390 do 1450 roku sztukę europejską, także i u nas, zdominował tzw. styl piękny (miękki lub międzynarodowy), charakteryzujący się dbałością o idealistyczną, dekoracyjną, miękko, światłocieniowo kształtowaną formę. Jego najbardziej charakterystycznym wykwitem są rzeźby Pięknych Madonn. 

Po połowie XV wieku, pod wpływem tendencji idących przede wszystkim z Francji, Niderlandów i Niemiec Południowo—Zachodnich, pojawia się nowy styl, późnogotycki. Ze względu na sposób kształtowania fałdów szat zwany niekiedy łamanym. Uderza w nim jednak zwłaszcza daleko posunięty realizm, połączony z ekspresją, czego najznakomitszym przykładem w naszej części Europy jest twórczość Wita Stwosza i jego mistrza Mikołaja Gerharda z Lejdy, holenderskiego rzeźbiarza, czynnego w Alzacji, Bawarii i Austrii. Na Śląsku najwybitniejszymi przedstawicielami późnogotyckiej maniery rzeźbiarskiej byli dwaj artyści wrocławscy: pochodzący z dzisiejszej Szwajcarii Jacob Beinhard i przybyły z Görlitz Briccius Gauske, główny twórca kamiennej dekoracji rzeźbiarskiej wrocławskiego ratusza, pod koniec działający w Czechach (Kutna Hora). 

Początki renesansu w kaflarstwie, także i śląskim, łączą się z oddziaływaniem sztuki włoskiej, zwłaszcza ceramiki, drobnej rzeźby reliefowej, malarstwa i grafiki. Dla kafli powstających w Europie Środkowej niebagatelne znaczenie miały też wzory italianizującego malarstwa i rzeźby południowych Niemiec, zwłaszcza twórczość Albrechta Dürrera i Lucasa Cranacha Starszego.   

Ogromna ilościowo produkcja kaflarska doby gotyku i wczesnego renesansu w Europie Środkowej, w tym na Śląsku, ze względu na treściowe i ornamentalne dekoracje powierzchni licowej kafli może zostać przedstawiona w podziale na następujące grupy przedstawień ikonograficznych.

1. Przedstawienia heraldyczne:

- herby monarsze i państwowe,

- herby ziemskie (księstw, prowincji, ziem i województw),

- herby rycerskie,

- herby miejskie (miast, rodów mieszczańskich),

- herby bractw cechowych,

- heraldyka kościelna (herby biskupie, kapituł katedralnych, klasztorów, zakonów).

2. Przedstawienia religijne (Stary Testament):

- narracyjne (np. Adam i Ewa w Raju, Ofiara Abrahama),

- prezentacyjne (Patriarchowie, Prorocy, Królowie Izraela).

3. Przedstawienia religijne (Nowy Testament):

- wyobrażenia chrystologiczne

- - narracyjne (np. Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie),

- - prezentacyjne (np. Salvator Mundi),

- - symboliczne (np. Baranek Boży),

- przedstawienia maryjne

- - prezentacyjne (np. Madonna z Dzieciątkiem),

- - narracyjne (np. Zwiastowanie),

- Ewangeliści i ich symbole

- święci

- - prezentacyjne (np. Apostołowie, Cztery Święte Dziewice),

- - narracyjne (np. walka św. Jerzego ze Smokiem, św. Marcin i Żebrak),

- aniołowie (św. Michał Archanioł, Aniołowie Stróżowie).

4. Przedstawienia mitologiczne o tematyce zaczerpniętej z mitologii grecko-rzymskiej (np. Herkules, Sąd Parysa).

5. Przedstawienia alegoryczne (np. personifikacje cnót - teologicznych i kardynalnych).

6. Przedstawienia zoomorficzne (zwierzęta istniejące w naturze i fantastyczne – najczęściej o wymowie symbolicznej).

7. Przedstawienia bajkowe (zaczerpnięte z antycznych bajek Ezopa i Fedrusa oraz średniowiecznych opowieści w rodzaju Romansu o Lisie).

8. Wyobrażenia o charakterze satyryczno-moralizatorskim (niektóre sceny bajek zwierzęcych, sceny pijackich uczt, awantur przy grach hazardowych).

9. Wyobrażenia inspirowane kulturą rycersko-dworską:

- święci patroni rycerscy (św. Michał Archanioł, św. Jerzy, św. Marcin, św. Krzysztof),

- sceny z romansów rycerskich (np. Tristan i Izolda) – tematy te jednak w naszej części Europy na kaflach dotychczas znanych nie występują,

- pary zakochanych, narzeczonych, małżonków,

- symbole miłosne, zaczerpnięte z literatury (np. poezji trubadurów),

- kafle o charakterze portretowym (małżonkowie, sławni władcy i inne postaci historyczne),

- przedstawienia zabaw dworskich (uczty, tańce, muzykanci),

- polowania,

- turnieje rycerskie.

10. Kafle z dekoracjami ornamentalnymi:

- maski liściaste,

- dekoracje roślinne, owocowe i kwiatowe (złożone z roślin występujących w naturze, fantastycznych lub stylizowanych),

- architektoniczne (rozety okienne, maswerki, arkady, blankowania),

- ornamenty geometryczne.

Niemal wszystkie wymienione tutaj typy przedstawień prezentowane są w odkrytych przez archeologów w kaflach śląskich (np. kompletny piec z zamku książęcego w Raciborzu z około 1500 roku). Niektóre z wymienionych typów ikonograficznych znane są też z pozostałości kafli zdobiących piece zamku książęcego w Opolu. 

Śląskie kafle piecowe produkowane były zapewne przez liczne warsztaty, działające zapewne we wszystkich większych i ważniejszych ośrodkach Dolnego i Górnego Śląska. Niemniej jednak dekoracyjne lica kafli, płytowych i niszowych, wykonywane były przez rzemieślników – artystów lepiej czy gorzej znających się na rzeźbie. Starsze kafle wykonywano lepiąc płaskorzeźby ręcznie. Tego typu dekoracje wykonywać mogli ceramicy, dekorujący naczynia gliniane lub produkujący gliniane figurki. 

W okresie późnogotyckiego i renesansowego rozkwitu kaflarstwa dekoracje powierzchni licowych odciskano już z matryc, zapewne sporządzanych z drewna i rzeźbionych przez snycerzy lub z glinianych lub drewnianych matryc, które wychodziły z warsztatów wysoko wyspecjalizowanych ceramików i tzw. „piekarzy figurek”. 

W świetle dzisiejszego stanu badań do szczególnie ważnych w naszej części Europy ośrodków kaflarstwa należały m.in.: Praga i Buda, a w Polsce - Kraków, Gdańsk, Gniezno, a na Śląsku – Wrocław, Głogów, Świdnica, zapewne też i Opole. Kafle z zamku książąt opolskich, pochodzące z kilku pieców, powstałych w epoce stylu pięknego, późnego gotyku i wczesnego renesansu, wykazują jednak szczególne związki z Wrocławiem. Dotyczy to zwłaszcza barwnie szkliwionych, reprezentujących wysoki poziom artystyczny, kafli dekorujących opolską rezydencję księcia Jana II Dobrego. Najwspanialsze z tych pieców inspirowane były piecami powstałymi niewiele wcześniej w ratuszu wrocławskim. Z Wrocławia też zapewne sprowadził Jan II wykonawców najbardziej reprezentacyjnych pieców w zamku opolskim. Podobnie jak z Wrocławia zaprosił do Opola malarza, który z fundacji księcia wykonał około 1509 roku polichromię sklepień kaplicy piastowskiej przy kościele Franciszkanów w Opolu. 

Jacek Witkowski

Bibliografia w wyborze:

Brych Vladimír, Kachle doby gotické, renesanční a raně barokní. Výběrový katalog Národního muzea v Praze, Praha 2004.

Dolczewska Barbara, Dolczewski Zygmunt, Rzemiosło artystyczne w Wielkopolsce. Piękne przedmioty i ozdoby, Poznań 2011.

Dymek Katarzyna, Średniowieczne i renesansowe kafle śląskie, Wrocław 1995.

Gniezno pierwsza stolica polski. Miasto Świętego Wojciecha, red. Stanisław Pasiciel, Gniezno 1995.

Gundel Christian, Figürliche Ofenkacheln des 15. Jahrhunderts, „Altschlesien” 4 (1934), s. 288-293.

Hinze Erwin, Kafelfunde aus dem Breslauer Rathause, „Schlesiens Vorzeit”, NF 4, 1907a, s. 113-114.

Holl Imre, Ungarisch-polnische Beziehungen Aufgrund der Ofenkacheln (zweite Hälfte 15. – erste Hälfte 16. Jahrhudert), „Acta Archaeologica Academiae Acientiarum Hungaricae” 55, 2004, s. 333-375.

Kachelöfen. Mittelpunkt häuslichen Lebens – Entwicklung – Form – Technik, München 1983.

Kafle gotyckie i renesansowe na ziemiach polskich [katalog wystawy], Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Gniezno 1993.

Matthias Corvinus und die Renaissance in Ungarn 1458-1541, Schallaburg, Wien 1982.

Menoušková Dana, Měřínský Zdeněk, Loskotová Irena, Krása, která hřeje. Výběrový katalog gotických a renesančních kachlů Moravy a Slezska, Uherské Hradiště 2008.

Ornamenta Silesiae. Tysiąc lat rzemiosła artystycznego na Śląsku, red. Maria Starzewska, Wrocław 2000.

Pavlík Čeněk, Vitanovský Michal, Encyklopedie kachlů v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Ikonografický atlas relefiefů na kachlích gotiky a renesance, Praha 2004.

Samek Jan, Polskie rzemiosło artystyczne. Średniowiecze, Warszawa 2000.

Sigismundus Rex et Imperator. Kunst und Kultur zur Zeit Sigismunds von Luxemburg (1387-1437), red. Imre Takacs, Budapest, Luxemburg 2006.

Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, red. Eugeniusz Tomczak, Katowice 2005.

Sztuka Świdnicy na tle dziejów, red. nauk. Dobiesław Karst, Świdnica 2012.

Średniowieczne i nowożytne kafle. Regionalizmy - podobieństwa – różnice, red. Maria Dąbrowska, Halina Karwowska, Białystok 2007 (zwłaszcza artykuł: Cezary Buśko, Forma i ornamentyka średniowiecznych kafli z terenu Śląska i Czech, s. 37–43).

Ultimi fiori del medioevo. Dal gotico al rinascimento in Moravia e nella Slesia, red. Ivo Hlobil, Olomouc 2000.

Wieża książęca w Siedlęcinie w świetle dotychczasowych badań. Podsumowanie na 700-lecie budowy obiektu, red. Przemysław Nocuń, Siedlęcin – Pękowice – Kraków 2016.

Witkowski Jacek, Hercules end the Beasts. Gothic stove tiles from the feudals castle of the Czirn in Mount Gromnik (w:) Mount Gromnik (Rummelsberg). From the History of Settlement and Management, red. Krzysztof Jaworski, Aleksandra Pankiewicz, Wrocław 2008, s. 179-199.

Zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, wstęp Jerzy Szablowski, Warszawa 1974.

Artykuł opracowany w ramach projektu Od gliny do wirtualnej rekonstrukcji. Kaflowe dziedzictwo w nowym świetle, który łączy badania archeologiczne, nowoczesne technologie cyfrowe oraz działania edukacyjne. Projekt pokazuje, jak dzięki narzędziom cyfrowym można lepiej zrozumieć dziedzictwo kulturowe i udostępniać je w atrakcyjnej, współczesnej formie.

*Projekt dofinansowany jest ze środków Unii Europejskiej NextGenerationEU w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) oraz Samorządu Województwa Opolskiego.