Toporek żelazny

Toporek żelazny z podciętą brodą oraz kapturkiem o długości 7 cm, znaleziony został w grobie 56  na cmentarzysku z XI-XII wieku w Opolu Nowej Wsi Królewskiej. Odkryto go podczas badań wykopaliskowych prowadzonych w latach 1939-1940. Trudno znaleźć dla niego analogie. Swą formą zbliżony jest do typowego topora bojowego z Mazowsza  Płockiego oraz ze stanowiska w Traszkowiczi  pow. Kaługa w Rosji. Jednak mimo znacznych podobieństw rozmiary tego toporka raczej uniemożliwiały używania go jako broni obuchowej. Ze względu na jego rozmiary zaliczany jest do toporków miniaturowych. Toporki  tego typu najczęściej występowały w XI-XII wieku na Rusi,  nad środkowym Dnieprem oraz nad górną i środkową Wołgą,  znane są też z terenów Litwy, Łotwy, Estonii  i Finlandii. Pojedyncze egzemplarze znaleziono w Danii, Norwegii, Szwecji i na Węgrzech.

Toporek żelazny odkryty w grobie szkieletowym na cmentarzysku z XI-XII wieku w Opolu – Nowej Wsi Królewskiej, stan. 76. Nr inw. MŚO-A-N-1042/61

Toporek żelazny odkryty w grobie szkieletowym na cmentarzysku z XI-XII wieku w Opolu – Nowej Wsi Królewskiej, stan. 76. Nr inw. MŚO-A-N-1042/61

Z terenu Polski  znanych  jest 19 toporków miniaturowych.  Znajdowano je głównie w grodach i na osadach. Tylko  dwa  okazy zostały złożone jako element wyposażenia  grobowego – na cmentarzysku w Dziekanowicach i  Opolu – Nowej Wsi Królewskiej. Ponieważ w  grobie, w którym znaleziono prezentowany toporek,  nie zachowały się żadne szczątki kostne z wyjątkiem kilku zębów niemożliwe jest  stwierdzenie płci i wieku osoby w nim pochowanej.

Toporki  najczęściej były z żelaza, rzadko z innych surowców między innymi z bursztynu. Często były bardzo starannie wykonane i bogato zdobione. Sam proces miniaturyzacji ma bardzo długą tradycję w kulturze europejskiej. Wśród przedmiotów miniaturowych zdecydowaną większość stanowią narzędzia ( sierpy, młotki, nożyce), broń  i  toporki. Trudno ustalić genezę oraz funkcję omawianej kategorii znalezisk. Znaczny problem stanowi określenie czy noszone były jako ozdoby czy też przepisywane im były właściwości  związane z sferą magiczno – religijną. Większość badaczy łączą miniaturowe toporki ze sferą kultu. Najczęściej  wiąże się  je z kultem słowiańskiego Peruna  litewskiego Pěrkunasa, łotewskiego Pěrkonasa, czy skandynawskiego Thora. W okresie chrystianizacji z kultem Św. Olafa. Toporki miały być używane jako amulety chroniące posiadaczy przed zjawiskami atmosferycznymi szczególnie piorunami, złymi mocami, zapewniły bezpieczeństwo oraz miały właściwości „lecznicze”.

Niektórzy badacze  uważają, że ze względu na to że miniaturowe okazy przedstawiają nie abstrakcyjną formą topora  a naśladują konkretny typ uzbrojenia charakterystyczny dla XI-XII wieku  oraz to że zdecydowana większość toporków wystąpiła na staroruskich grodziskach a te z grobów stanowiły wyposażenie zmarłych chłopców,  należy je wiązać ze specyficznymi dla warstwy drużynników obrzędami oraz upatrywać w nich oznak przynależności do warstwy wojowników staroruskiej drużyny. Ich występowanie poza granicami Rusi tłumaczy się jako efekt militarnych bądź handlowych kontaktów danego obszaru ze Wschodem. Być może miniaturki toporków znane z Polski poświadczają obecność na naszych ziemiach członków staroruskiej zbrojnej drużyny. Mogę być jednak  tylko importami z terenu Rusi.

Inni  uważają miniaturowe toporki za zabawki dziecięce.

Jeszcze inni badacze biorąc pod uwagę nieco większe rozmiary, długość, materiał oraz prostotę wykonania toporka z Opola – Nowej Wsi Królewskiej uważają go za narzędzie przeznaczone do drobnych prac  ciesielskich a nie  miniaturę.