Eksponat miesiąca – marzec

.

Łódź jednopienna (dłubanka) z Lewina Brzeskiego

W kwietniu 1991 roku operatorzy pływającej koparki, służącej do eksploatacji żwiru w  kopalni tego kruszywa w Lewinie Brzeskim, poinformowali pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Opolu o odsłonięciu dużego kloca dębowego, którego znaczna część  tkwiła w ścianie wybierzyska.  W celu zabezpieczenia tego fragmentu przed złamaniem i wyschnięciem został on ucięty i zatopiony. Przeprowadzone na miejscu oględziny potwierdziły unikatowy charakter znaleziska, w związku z czym podjęto decyzję o jego wydobyciu, udokumentowaniu i zabezpieczeniu. Prace te przeprowadzili archeolodzy zatrudnieni w PSOZ w Opolu, pod kierunkiem ówczesnego Konserwatora Zabytków Archeologicznych mgra Klemensa Macewicza. Łódź tkwiła pod warstwą żwiru i gliny na głębokości 150 cm; po odkopaniu i oczyszczeniu została wydobyta w dniu 25 kwietnia 1991 roku przy udziale plutonu saperów z jednostki wojskowej w Brzegu.  Następnie, została zabezpieczona  mokrymi trocinami i przetransportowana do Pracowni Konserwacji w Biskupinie, gdzie przez 6 lat była poddawana konserwacji, po uprzednim wykonaniu analiz – chemicznej, dendrochronologicznej i radiowęglowej.

27 maja 1991 roku odkryto w tym samym wybierzysku drugą, podobną łódź-dłubankę o długości 7,45 m, która jednak była znacznie gorzej zachowana. Została ona wydobyta przez czerpak koparki z głębokości około 10 m. W lipcu tego samego roku, w sąsiedztwie odkrycia opisywanej dłubanki przeprowadzono archeologiczne badania wykopaliskowe, które miały na celu udokumentowanie widocznych w tym miejscu drewnianych pali, jak sądzono  pozostałości pomostu. Podczas prac wykopaliskowych zlokalizowano ich 25; wszystkie zostały zrobione z nieokorowanych pni dębowych; ich średnica wynosiła od 14 do 20 cm, a długość od 210 do 290 cm. Do około 1/3 długości były ostro, czworobocznie zaciosane. W toku badań stwierdzono, że wyraźnie rysowały się 4 rzędy pali, które  mogły być pozostałością pomostu o maksymalnej szerokości 4,5-5,00 m. Ponadto, w pobliżu pomostu i dłubanki odkryto m.in. fragmenty naczyń toczonych na kole garncarskim oraz kamienny ciężarek do sieci rybackiej.

Prezentowana na zdjęciu łódź-dłubanka zachowała się prawie w całości. Jej długość to 12,35 m, szerokość 83-106 cm, wysokość burt nie przekracza 30 cm, głębokość wnętrza wynosi około 20 cm, grubość dna 12-14 cm, zaś grubość burt 4-6 cm. Została zrobiona z dębu, który został ścięty późną jesienią lub zimą na przełomie 371/372 roku.  Podobne dłubanki, odkryte w 1887 roku w Koźlu i w 1912 roku w Roszowickim Lesie pow. kędzierzyńsko-kozielki zostały przez niemieckiego archeologa Maxa Hellmicha określone, jako jednopienne łodzie korytowate, zaś przez Waldemara Ossowskiego – autora opracowania jednopiennych łodzi z terenu Polski – zaliczone do odrębnego typu nazwanego  od miejsca odkrycia czółnami typu LEWIN. Wszystkie, zaliczone do tego typu zabytki zostały wykonane w podobny sposób. Olbrzymią, dębową kłodę rozdarto na dwie części, następnie podcięto jej dolną część w celu uzyskania płaskiego dna oraz odpowiednio uformowano burty uzyskując w efekcie trapezowaty przekrój czółna. Następnie, wyżłobiono wnętrze oraz uformowano zakończenia. Obecność poprzecznych wyżłobień, w których umieszczono trójkątne w przekroju belki służyły do łączenia czółen w pary, zaś prostokątne otwory prawdopodobnie były przeznaczone do umieszczania cumy lub dodatkowych elementów – wzmocnień łączących pojedyncze kadłuby w tratwę i usztywniających całą konstrukcję.  Dłubanka z Lewina Brzeskiego prawdopodobnie służyła do spławiania towarów lub jako prom łączący dwa brzegi rzeki. Obliczono, że przy maksymalnym zanurzeniu można było przewozić nią towary o ciężarze do 1600 kg. Czółna typu LEWIN zostały odkryte na terenach, które w pierwszych wiekach naszej ery zamieszkiwały plemiona kultury przeworskiej.

Miejsce odkrycia prezentowanej dłubanki i pomostu leży w dolinie Nysy Kłodzkiej i Ścinawy Niemodlińskiej; w archiwum Opolskiego Konserwatora Zabytków zostało oznaczone, jako stanowisko 10. Od 2014 roku funkcjonuje w tym miejscu ciekawie zagospodarowane miejskie kąpielisko.

Zabytek można oglądać na stałej wystawie archeologicznej „Pradzieje i wczesne średniowiecze Opolszczyzny”.

Oprac. Ewa Matuszczyk-Rychlik

Fot. Bożena Trabuć