Eksponat miesiąca – czerwiec

Tłustosz pospolity (Pinguicula vulgaris L.)

Tłustosz pospolity – okaz z Nowej Wsi Królewskiej, 1.06.1924, leg K. Bialucha

Tłustosz Pinguicula sp. jest jednym z czterech występujących w Polsce rodzajów roślin drapieżnych. Na świecie rodzaj ten reprezentowany jest przez blisko 50 gatunków, w kraju tylko przez dwa – tłustosza pospolitego (Pinguicula vulgaris L.) i tłustosza alpejskiego (P. alpina L.). Pierwszy z nich spotykany jest w całej Polsce, ale dość rzadko, na wilgotnych łąkach, młakach, torfowiskach i źródliskach. Niegdyś występował na terenie Opola i jego okolic. Drugi zaś rośnie wyłącznie w Tatrach, najczęściej w pobliżu potoków, przy źródliskach, na półkach skalnych i w szczelinach skał. Oba gatunki, zresztą jak wszystkie krajowe rośliny mięsożerne, podlegają ochronie prawnej.

Etykieta okazu z Nowej Wsi Królewskiej

Nazwa rodzajowa Pinguicula wywodzi się od łacińskich słów pinguis − tłusty, gruby oraz ulus − przyrostek oznaczający zdrobnienie. Odnosi się ona do grubych, mięsistych i tłusto połyskujących liści, za pomocą których roślina ta zwabia, chwyta i „pożera” (trawi i wchłania) swoje ofiary, którymi najczęściej są drobne owady i pajęczaki. Powierzchnia liści pokryta jest drobnymi gruczołkami dwojakiego typu − trzoneczkowatymi (stojącymi), wydzielającymi lepki śluz, zwabiający i oblepiający ofiarę oraz gruczołkami siedzącymi, które wydzielają enzymy trawienne oraz uczestniczą we wchłanianiu strawionych substancji odżywczych. Substancja klejąca, dzięki zawartości kwasu benzoesowego, ma też właściwości antyseptyczne, zabezpieczające przed procesami gnilnymi (dawniej, np. w Alpach używano liści tłustoszy jako środka odkażającego w chorobach zakaźnych bydła). Owad lub jakiś inny drobny bezkręgowiec, który usiądzie na liściu zostaje doń przylepiony, a liść zaczyna się stopniowo zwijać − od brzegów do środka. Takie zwijanie sprawia, że trawienie i wchłanianie są skuteczniejsze, a ponadto chroni przed rozrzedzaniem enzymów i wypłukiwaniem strawionych substancji przez wodę deszczową. Czas potrzebny na strawienie złapanego nieszczęśnika i wchłonięcie jego związków odżywczych zależy od jego wielkości, zwykle trwa 1-3 dni. Tłustosze, oprócz mechanizmu chwytno-trawiącego, który stanowią układające się w rozetkę liście, zachwycają też pięknymi, barwnymi kwiatami. W zależności od gatunku mogą być one żółte, białe, różowe, niebieskie, fioletowe, dwu- lub kilkubarwne. Kwiaty naszych rodzimych tłustoszy wyglądają odmiennie. Korona kwiatu tłustosza pospolitego jest fioletowa z białą plamką w gardzieli, natomiast tłustosza alpejskiego jest biaława z charakterystycznymi plamkami barwy żółtej.

Okazy tłustosza pospolitego z Murcek, 10.06.1899, leg. C Dziaczko

W kolekcji zielnikowej Muzeum Śląska Opolskiego znajduje się okaz tłustosza pospolitego o nr inw. MŚO/P/842, który został zebrany 1.06.1924 roku w Nowej Wsi Królewskiej (niem. Bolko; obecnie dzielnica Opola). Roślinę pozyskał, oznaczył i spreparował Karl Bialucha, kierownik Działu Przyrody przedwojennego Muzeum. Dziś roślina ta na obszarze Opola i jego najbliższych okolic uważana jest za wymarłą.

Ponadto w zbiorach zielnikowych znajduje się dziewięć okazów tłustosza pospolitego (arkusz o nr inw. MŚO/P/3579) z Murcek (niem. Emanuelssegen, aktualnie dzielnica Katowic), zebranych 10.06.1899 przez C. Dziaczko, a także sześć okazów tłustosza alpejskiego (MŚO/P/3578) pochodzących z Niemiec, ze szczytu Risserkogel w Alpach Wschodnich w Bawarii, które 29.05.1897 zebrał dr B. Zeidler.

Etykieta okazów z Murcek

Oprac. Michał Wolny