.

Ryby egzotyczne z wyprawy na Morze Czerwone

jachtem „Dar Opola”

 

        8055 mil morskich. Taką trasę w 233 dni pokonali zoolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego podczas wyprawy naukowej na Morze Czerwone pod żaglami „Daru Opola”. Dwumasztowy jacht, o długości 18 m i wyporności 30 ton, był własnością Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza w Opolu. Wyprawa miała na celu zgromadzenie bogatego materiału dydaktycznego w postaci  bezkręgowej i kręgowej fauny morskiej, który miał posłużyć do ćwiczeń z zoologii na studiach biologicznych. W bieżącym roku mija 60 lat od tej niezwykłej przyrodniczej eskapady. Jacht „Dar Opola” wraz z ośmioosobową załogą wypłynął 21 grudnia 1959 roku z Adenu w Jemenie (przetransportowano go tutaj z Gdyni na statku „Jan Matejko”), kierując się na wody Morza Czerwonego. Rejs zakończył się w Gdyni 14 sierpnia 1960 roku.

       Wyprawa zaowocowała pokaźnym zbiorem fauny morskiej, liczącym ok. 9000 okazów z różnych grup systematycznych (głównie ryby, skorupiaki, jeżowce i koralowce). Ponadto naukowcom udało się zebrać rozmaite zwierzęta lądowe w ilości 2619 sztuk, wśród których dominowały ślimaki, pajęczaki i owady. Pozyskane w trakcie wyprawy okazy w znacznej mierze zasiliły zbiory dydaktyczne Instytutu Zoologii Uniwersytetu Warszawskiego, a jedynie niewielki ich procent trafił do innych uniwersytetów i uczelni wyższych na terenie kraju, a także kilku szkół podstawowych i średnich. Zestaw okazów ekspozycyjnych otrzymało m.in. Akwarium w Sosnowcu oraz Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Z dokumentacji archiwalnej wynika, iż przekazanie 5 drewnianych i oszklonych gablot z 61 spreparowanymi okazami zoologicznymi nastąpiło 13 października 1963 roku. Darczyńcą zbioru był Zarząd Wojewódzki Ligi Obrony Kraju w Opolu. Aktualnie zbiór ten liczy 59 okazów i reprezentuje kilkanaście grup taksonomicznych, w tym np.: ryby, skorupiaki, ślimaki morskie, małże, rozgwiazdy, jeżowce, koralowce, strzykwy, wężowidła. Z uwagi na zły stan techniczny gablot, pod koniec lat 80. zadecydowano o wyjęciu z nich preparatów i nadaniu im indywidualnych numerów ewidencyjnych. Okazy przechowywane są w magazynie Działu Przyrody MŚO w Górze Św. Anny. Przekazany do Muzeum zbiór był eksponowany w całości, bądź częściowo na następujących wystawach czasowych: „Zwierzęta Morza Czerwonego” (wystawa objazdowa, 1963-1969; scenariusz i koncepcja Stanisław Michalak), „Bogactwo głębin mórz i oceanów” (Opole, 1982; scenariusz Krystyna Kaczmarek-Pokusa), „Za drzwiami magazynu ukryte” (Góra Św. Anny, 2009-2010; scenariusz, koncepcja i aranżacja: Michał Wolny, Piotr Zabłocki), „I mięczak może mieć powód do dumy…” (Góra Św. Anny, 2012; scenariusz, koncepcja i aranżacja: Michał Wolny, Piotr Zabłocki).

        Kolekcja ryb egzotycznych z wyprawy jachtem „Dar Opola” na Morze Czerwone liczy 9 okazów, mających postać preparatów suchych, jednostronnie pomalowanych. Poniżej podano informacje dotyczące czasu i miejsca ich pozyskania oraz krótką charakterystykę gatunków.

luszczyniec nakrapiany Plectorhinchus gaterinus, MŚO/P/10571 − okaz odłowiony 13.03.1960 w zatoce Mersa Ar-rakiyai, ok. 70 km na północ od miasta Port-Sudan. Gatunek zasiedla zachodnią część Oceanu Indyjskiego, od Morza Czerwonego po Republikę Południowej Afryki. Występuje na rafach koralowych na głębokości od 3 do 55 m, a także przy piaszczystych brzegach i ujściach rzek. Spotykany zwykle za dnia, najczęściej w większych grupach. Odżywia się drobnymi bentosowymi kręgowcami i bezkręgowcami. Poławiany do konsumpcji.


luszczyniec nakrapiany
Plectorhinchus gaterinus

hajduk wielki Holocentrus spinifer, MŚO/P/10552 − złowiony 10.03.1960 w zatoce Mersa Ar-rakiyai, ok. 70 km na północ od Port-Sudan. Pospolity gatunek indopacyficzny i największy z rodziny hajdukowatych Holocentridae (dorasta do 60 cm dł.). Jak wszyscy przedstawiciele rodziny posiada kolczaste płetwy i twarde szorstkie łuski. Po bokach głowy, poniżej skrzeli, ma długie ostro zakończone kolce. Żyje na rafach koralowych i lagunach do głębokości 122 m, gdzie prowadzi nocny tryb życia. Jest mięsożerny. Ryba poławiana w celach konsumpcyjnych.


hajduk wielki Holocentrus spinifer

ustnik słoneczny Pygoplites diacanthus, MŚO/P/10567 − okaz złapany w zatoce Mersa Ar-rakiyai (70 km na pn. od Port-Sudan), 12.03.1960. Gatunek szeroko rozpowszechniony w całym Indo-Pacyfiku. Występuje na głębokości od 0 do 80 m, na obszarach obfitujących w rafy koralowe. Spotykany często w podwodnych jaskiniach. Ryba mięsożerna, odżywiająca się głównie żyjącymi na rafach gąbkami i osłonicami. Z uwagi na to, iż nie zjada koralowców, jest cenionym gatunkiem w akwarystyce.


ustnik słoneczny Pygoplites diacanthus

Pomacanthus asfur, MŚO/P/10572 − okaz odłowiony 06.03.1960 na rafie Wingate Reef u wejścia do portu w Port-Sudan. Gatunek zamieszkuje zachodnią część Oceanu Indyjskiego od Morza Czerwonego i Zatoki Adeńskiej po Zanzibar. Jest spotykany na głębokości od 3 do 30 m. Preferuje okolice raf koralowych obficie porośniętych miękkimi i twardymi koralowcami. Odżywia się głównie gąbkami, osłonicami i innymi bezkręgowcami morskimi.


Pomacanthus asfur

Tetraodon sp., MŚO/P/10539 − okaz złowiony 28.01.1960 r. przy wyspie Entedebir w archipelagu Dahlak. Reprezentuje ciekawą rodzinę rozdymkowatych Tetraodontidae, której większość przedstawicieli posiada w swoim ciele silną truciznę o właściwościach paraliżujących – tetrodotoksynę. Nie jest ona wytwarzana przez same ryby, tylko przez bakterie, które przyjęte wraz z pożywieniem rozwijają w narządach wewnętrznych. Nazwa rodziny nawiązuję do charakterystycznego kształtu ciała, który ryby te przyjmują w obliczu zagrożenia. W niebezpieczeństwie potrafią wpompować do ciała wodę (wyglądają wtedy jak balonik), stając się tym samym dużo większe i trudniejsze do spożycia przez drapieżnika. U niektórych gatunków dodatkową obronę stanowią pokrywające całe ciało, bądź jego partie, mniejsze lub większe kolce. Rozdymkowate mają mocne zęby, którymi bez problemu zmiażdżą twarde pancerze skorupiaków, muszle mięczaków czy koralowce. W wodzie poruszają się niezbyt szybko. Większość gatunków żyje w wodach Indo-Pacyfiku.


Tetraodon
sp.

Acanthurus bleekeri, MŚO/P/10578 − złowiony 06.03.1960 na rafie Wingate Reef u wejścia do portu w Port-Sudan. Gatunek szeroko rozprzestrzeniony w Indo-Pacyfiku, związany ze stromymi zboczami i dnem skalistym w pobliżu raf koralowych. Żyje samotnie, w parach lub zgrupowaniach. Żywi się głównie zooplanktonem.


Acanthurus bleekeri

skorpena pospolita Scorpaena scrofa, MŚO/P/10560 − okaz złowiony 10.06.1960 w Bonifacio na Korsyce. Żyje we wschodnim Oceanie Atlantyckim oraz Morzu Śródziemnym, na głębokości od 20 do 500 m. Ukrywa się zwykle wśród skał i raf, bądź zagrzebuje w piaszczystym lub mulistym dnie. Jest ryba jadowitą – skaleczenie się ostrymi kolcami płetwowymi, które połączone są z gruczołami jadowymi, powoduje wniknięcie trucizny do ciała ofiary. Ukłucia są groźne i bolesne dla człowieka. Odżywia się drobnymi rybami, mięczakami i skorupiakami. Poławiana jest dla smacznego i cennego mięsa.


skorpena pospolita Scorpaena scrofa

papugoryba Scarus sp., MŚO/P/10568 − złowiona 02.02.1960 przy Entedebir w archipelagu Dahlak. Papugoryby żyją na rafach koralowych ciepłych wód oceanicznych. Ich mocne i zrośnięte zęby przypominają dziób papugi. Dzięki tak silnemu „dziobowi” z łatwością potrafią skrobać i podgryzać obumarłe koralowce, w których znajduje się ich podstawowy pokarm − glony morskie.  Czynnościom tym towarzyszy powstawanie dużych ilości piasku koralowego.


papugoryba Scarus sp.

patelnica niebieskoplama Taeniura lymma, MŚO/P/10546 – okaz złowiony 03.01.1960 w zatoce Ghoubbet el-Kharab, ok. 70 km na zachód od Dżibuti. Gatunek rozpowszechniony w wodach przybrzeżnych tropikalnego regionu Indo-Pacyfiku, gdzie występuje do głębokości 30 m. Przebywa pobliżu raf koralowych, przy pokrytym piaskiem dnie, w którym może się szybko zakopać. Żyje samotnie lub w niewielkich grupach. Wykazuje aktywność dzienną i nocną. Menu patelnicy stanowią głównie: mięczaki, kraby, krewetki, wieloszczety i małe ryby. Na końcu ogona posiada dwa ostre kolce jadowe. Jad nie jest śmiertelny dla ludzi, ale ukłucie powoduje silny ból.


patelnica niebieskoplama
Taeniura lymma

Tekst i fotografie: Michał Wolny, Dział Przyrody MŚO

.